Günlük Kalori İhtiyacı Nasıl Hesaplanır? BMH, TDEE ve Örneklerle Rehber
Günlük kalori ihtiyacının ne anlama geldiğini, bazal metabolizma hızı ve TDEE farkını, kullanılan tahmin formülünü ve sonuçları nasıl temkinli yorumlayacağınızı öğrenin.

“Günde kaç kalori almalıyım?” sorusunun herkese uyan tek bir cevabı yoktur. Günlük kalori ihtiyacı hesaplama araçları yaş, boy, vücut ağırlığı, günlük hareket, egzersiz ve sağlık gibi değişkenlerin bir bölümünü kullanarak yaklaşık bir başlangıç değeri sunar; kişiye özel beslenme reçetesi oluşturmaz. Sonucu, kesin bir sınır ya da günlük başarı ölçütü olarak değil, daha iyi soru sormaya yardımcı olan bir tahmin olarak düşünmek gerekir.
Bu rehberde bazal metabolizma hızı (BMH), dinlenme enerji harcaması ve toplam günlük enerji harcaması (TDEE) kavramlarını ayıracak; yaygın kullanılan Mifflin–St Jeor denkleminin mantığını örnek üzerinden gösterecek ve tahmini sonucun hangi durumlarda yanıltıcı olabileceğini açıklayacağız. Hızlı bir tahmin görmek isterseniz NutriPOL kalori ihtiyacı aracını kullanabilirsiniz. Araç sonucu sağlık uzmanı değerlendirmesinin yerini tutmaz.
Kalori ve enerji ihtiyacı ne demektir?
Kalori, besin ve içeceklerin sağlayabildiği enerjiyi anlatmak için kullanılan bir birimdir. Günlük enerji harcaması ise vücudun dinlenirken, hareket ederken, egzersiz yaparken ve yediklerini sindirirken kullandığı enerjinin toplamına yaklaşır. Günlük aldığınız enerji ile harcadığınız enerji arasındaki ilişki, zaman içinde vücut ağırlığını etkileyebilir; ancak bu ilişki tek bir günden anlaşılmaz. Vücut ağırlığı su dengesi, bağırsak içeriği, hormonal değişimler, uyku ve başka etkenlerle kısa süreli dalgalanabilir.
Kalori hesabı besinlerin besleyici niteliğini tek başına göstermez. Aynı enerji miktarına sahip iki öğünün protein, lif, vitamin, mineral ve doygunluk özellikleri farklı olabilir. Bu nedenle enerji hesabı; çeşitlilik, yeterlilik, besin kalitesi, hareket ve kişinin günlük yaşamıyla birlikte düşünülmelidir. Yalnızca tek bir sayıya odaklanmak, yeme davranışıyla ilgili kaygıyı artırabilir veya bedenin verdiği açlık-tokluk sinyallerini göz ardı ettirebilir.
BMH, dinlenme enerjisi ve TDEE arasındaki fark
BMH, vücudun dinlenme koşullarında temel işlevlerini sürdürmek için harcadığı enerjiyi anlatır. Kalp ve solunum faaliyetleri, vücut sıcaklığının korunması ve organların çalışması bu temel enerji kullanımına dahildir. BMH ölçümü belirli laboratuvar koşulları gerektirir; internetteki hesaplayıcıların çoğu bu ölçümü yapmaz, formüller kullanarak dinlenme enerji harcamasını tahmin eder. Bilimsel kaynaklarda “dinlenme enerji harcaması” (REE veya RMR) terimi de kullanılır. Bu değer BMH ile yakın anlamlı olsa da ölçüm koşulları tam olarak aynı değildir.
TDEE, İngilizce “total daily energy expenditure” ifadesinin kısaltmasıdır ve toplam günlük enerji harcaması anlamına gelir. Dinlenme enerjisine günlük yaşam hareketleri, planlı egzersiz ve besinlerin sindiriminde harcanan enerji de eklenir. Bir hesaplayıcı çoğunlukla tahmini dinlenme enerjisini bir aktivite katsayısıyla çarpar. Katsayı, bir kişinin gününü tam olarak izlemediği için ancak kaba bir model sunar. Masa başında çalışıp akşam spor yapan iki kişinin “orta aktif” seçeneğini aynı şekilde yorumlaması bile farklı sonuçlara yol açabilir.
Bu ayrım önemlidir: BMH, “gün boyunca almanız gereken kesin miktar” değildir; TDEE de her gün aynı kalan sabit bir sayı değildir. Günlük adım miktarı, işin fiziksel niteliği, ulaşım şekli, antrenman, uyku ve mevsimsel rutinler değiştikçe harcama da değişebilir. Bu nedenle hesaplayıcının verdiği tek bir değeri kişisel gereksiniminizle eşitlememek gerekir.
Mifflin–St Jeor formülü nasıl çalışır?
Mifflin–St Jeor denklemi, yaş, boy ve ağırlık bilgilerini kullanarak dinlenme enerji harcamasını tahmin etmek için geliştirilmiştir. Orijinal araştırma sağlıklı, 19–78 yaş aralığındaki yetişkinlerle yapılmıştır ve denklem sonuçları doğrudan ölçüm değil tahmindir. Formülde kullanılan kadın/erkek katsayısı araştırmanın ikili cinsiyet kategorilerine dayanır; her kişinin beden yapısını, hormon tedavisini, cinsiyet özelliklerini veya sağlık geçmişini ayrı ayrı modellemez. Bu nedenle bazı kişilerde hata payı artabilir.
Yaygın biçimiyle denklem şu şekildedir:
- Erkek katsayısı kullanılan denklem: 10 × ağırlık (kg) + 6,25 × boy (cm) − 5 × yaş + 5.
- Kadın katsayısı kullanılan denklem: 10 × ağırlık (kg) + 6,25 × boy (cm) − 5 × yaş − 161.
Bu formüllerden elde edilen değer günlük toplam kalori miktarı değildir; dinlenme enerji harcamasının yaklaşık değeridir. TDEE’ye ulaşmak için hesaplayıcı, aktivite düzeyini temsil eden bir katsayı uygular. Seçenekler kolaylık sağlar, ancak hareketin gerçek miktarını ölçmez. Özellikle iş, ev sorumlulukları ve günlük ulaşım yoğunluğu değişken olan kişilerde seçilen katsayıyla gerçek yaşam arasındaki fark belirgin olabilir.
Örnek olarak, 30 yaşında, 170 cm boyunda ve 70 kg ağırlığında, kadın katsayısının uygulandığı bir yetişkini ele alalım. Hesap: 10 × 70 + 6,25 × 170 − 5 × 30 − 161 şeklindedir. Sonuç yaklaşık 1.452 kcal/gün dinlenme enerjisi tahminidir. Hareketsiz yaşam için örnek bir 1,2 katsayısı kullanılırsa toplam tahmin yaklaşık 1.742 kcal/gün olur. Katsayıyı 1,375 seçmek tahmini yaklaşık 1.996 kcal/güne çıkarır. Bu iki sayı arasındaki fark, aktivite kategorisini seçmenin sonucu ne kadar etkilediğini gösterir; ikinci sayı kişinin gerçekten her gün tam olarak o kadar enerji harcadığını kanıtlamaz.
Aktivite düzeyi neden tahmini değiştirir?
Aktivite katsayıları çoğu hesaplayıcıda hareketsiz, hafif, orta, yüksek ve çok yüksek gibi gruplara ayrılır. Bu gruplar günlük hareketi tek bir seçeneğe indirger. Oysa günlük enerji kullanımında yalnızca spor salonunda geçirilen süre yoktur. Ayakta çalışma, yürüme, merdiven kullanma, ev işleri, çocuk bakımı, işte taşınan yükler ve gün içinde oturma süresi de hareket profilinin parçasıdır. Planlı egzersiz yapan ama günün geri kalanında uzun süre oturan bir kişi, yalnızca antrenman sayısına bakarak kendisini “çok aktif” olarak sınıflandırmamalıdır.
Aktivite faktörü ölçülmüş bir metabolizma değeri değildir. Formüle eklendiğinde sonuç, seçilen kategorinin varsayımına göre değişir. Egzersiz rutininiz düzensizse ortalama bir haftayı düşünmek daha anlamlı olabilir. Bir hafta tatil veya hastalık nedeniyle olağandışı geçtiyse, bu haftayı normal rutininiz gibi kabul etmek doğru olmayabilir. Ayrıca egzersiz cihazlarının gösterdiği kalori değerleri de çoğu zaman tahmindir; bu değerleri hesaplayıcı sonucuna bire bir eklemek kesinlik sağlamaz.
Önemli olan hareket düzeyini olduğundan yüksek veya düşük göstermek değil, tahmini nasıl kullandığınızı bilmektir. Aktivite katsayısını seçerken “haftada kaç gün spor yapıyorum?” sorusunun yanı sıra “günün ne kadarını oturarak geçiriyorum?”, “işim ne kadar hareketli?” ve “olağan haftam nasıl?” sorularını da düşünün. Yine de bu yanıtlar, formülü kişiye özel ölçüme dönüştürmez.
Hesaplanan kalori sonucu nasıl yorumlanmalı?
TDEE tahmini, mevcut ağırlığı korumaya yönelik bir başlangıç referansı olarak kullanılabilir; bu, sonucun otomatik olarak kişiye uygun bir beslenme planı olduğu anlamına gelmez. Kilo verme veya alma hedefinde hesaplayıcılar çoğunlukla tahmini harcamadan belirli bir miktar çıkarır ya da ekler. Herkes için geçerli, güvenli ve sürdürülebilir tek bir kalori açığı ya da fazlası yoktur. Gerekli enerji miktarı; sağlık durumu, yaş, vücut yapısı, ilaç kullanımı, geçmişteki kısıtlayıcı diyetler ve kişinin yaşam koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Bir formül, vücudun zaman içinde enerji kısıtlamasına nasıl yanıt vereceğini tam olarak öngöremez. Ağırlık değişimi doğrusal ilerlemez; vücudun enerji harcaması ve günlük davranışlar zamanla değişebilir. NIDDK’nin Body Weight Planner kaynağı da hedefe giderken ve hedefi korurken enerji gereksinimlerinin değişebileceğini vurgulayan dinamik bir planlama yaklaşımı kullanır. Bu nedenle “belirli sayıda kalori eksiği her zaman belirli miktarda kilo kaybettirir” gibi sabit matematik kuralları kişisel sonuçları garanti etmez.
Hesaplayıcıdan gelen sonucu bir performans hedefi gibi görmek yerine, profesyonelle konuşurken başlangıç noktası olarak kullanabilirsiniz. Örneğin tahmini değerle günlük alışkanlıklarınız arasında büyük fark varsa, bunun nedeni yalnızca “irade” olmayabilir; aktivite seçimi, ölçüm, sağlık durumu, uyku, stres ve ilaçlar da önem taşıyabilir. Kilo değişimini takip ediyorsanız tek bir tartım yerine, zaman içindeki eğilimi ve sağlık ekibinizin uygun gördüğü diğer göstergeleri birlikte değerlendirin.
Kalori ihtiyacını etkileyen kişisel ve günlük etkenler
Yaş ilerledikçe beden bileşimi ve hareket alışkanlıkları değişebilir. Boy ve ağırlık formülün doğrudan kullandığı girdilerdir; ancak kas kütlesi, yağ dağılımı ve beden yapısı ayrı ayrı ölçülmez. İki kişi aynı boy, yaş ve ağırlığa sahip olsa da günlük hareketi, kas kütlesi veya fizyolojik durumu farklı olabilir. Bu nedenle aynı formül sonucu her iki kişinin enerji ihtiyacını aynı doğrulukta yansıtmayabilir.
Uyku, stres, hastalık, iyileşme dönemi ve bazı ilaçlar iştahı, hareketi veya enerji dengesini etkileyebilir. Bu etkenlerin ne ölçüde rol oynadığını çevrimiçi bir hesaplayıcı belirleyemez. Gebelik ve emzirme gibi dönemlerde enerji gereksinimi ve beslenme öncelikleri değişir; genel yetişkin hesabı bu dönemler için tek başına kullanılmamalıdır. Çocuklar ve ergenlerde büyüme ve gelişme hesaba katıldığından yetişkin formülünü doğrudan hedef belirlemek için kullanmak uygun değildir. Kronik hastalığı olanlar, yeme bozukluğu öyküsü bulunanlar veya istemsiz kilo değişimi yaşayanlar da bireysel değerlendirme için hekim ya da diyetisyene başvurmalıdır.
Formülün girdilerinde küçük ölçüm farkları da sonuçta değişiklik yaratabilir. Boyu ayakkabıyla ölçmek, ağırlığı farklı gün ve koşullarda almak veya yaş bilgisini yanlış girmek hatalı bir tahmin doğurabilir. Ancak verileri kusursuz girmek bile formülün doğasındaki tahmin payını ortadan kaldırmaz. Hesaplayıcıya kişisel sağlık verisi girmeden önce hangi bilgilerin istendiğini ve bu bilgilerin nasıl işlendiğini kontrol etmek de iyi bir dijital sağlık alışkanlığıdır. NutriPOL aracında hesaplama tarayıcıda yapılır; sonuç bir tanı veya kişisel diyet reçetesi olarak değerlendirilmemelidir.
Sonucu günlük hayatta kullanırken dikkat edilecekler
Önce hangi soruyu yanıtlamak istediğinizi belirleyin. Günlük enerji tahmini mi arıyorsunuz, beslenme düzeninizi daha iyi anlamak mı istiyorsunuz, yoksa belirli bir sağlık hedefi için plan mı yapıyorsunuz? İlk iki durumda hesaplayıcı fikir verebilir; tedavi veya kişisel kilo hedefi söz konusu olduğunda ise çevrimiçi sonuç yeterli değildir. Kendi durumunuza uygun desteği bir diyetisyen veya hekimle görüşün.
Kalori hesabını yaparken bütün besinleri hassas biçimde tartmanın zorunlu olduğunu varsaymayın. Bazı kişiler için porsiyonları ve alışkanlıkları gözlemlemek faydalı olabilir; bazı kişilerde sürekli kalori takibi kaygıyı, suçluluk hissini veya düzensiz yeme davranışını artırabilir. Bu tür bir etki hissediyorsanız takibi bırakıp profesyonel destek alın. Beslenme; yalnızca sayılardan değil, kültür, bütçe, erişilebilirlik, sosyal yaşam ve kişisel tercihlerden de oluşur.
Hesaplayıcı değerini hedefe çevirirken ani ve sert değişikliklerden kaçınmak önemlidir. Çok düşük enerji alımı besin öğelerinin yeterli alınmasını güçleştirebilir ve sağlık riski yaratabilir. İnternetteki genel rakamları kişisel alt sınır olarak kabul etmeyin. Özellikle baş dönmesi, aşırı yorgunluk, yoğun açlık, adet düzeninde değişiklik veya performansta belirgin düşüş gibi durumlar varsa profesyonel değerlendirme alın. Bu belirtiler farklı nedenlerle ortaya çıkabilir; tek başına kalori miktarına bağlanmamalıdır.
Sık yapılan hatalar
- BMH’yi gün boyu alınması gereken kaloriyle aynı sanmak. BMH/TDEE farklı kavramlardır.
- Aktivite katsayısını yalnızca egzersiz günlerinin sayısına göre seçmek.
- Sonucu kesin ölçüm veya tıbbi öneri gibi kabul etmek.
- Hesaplayıcının önerdiği her hedefi, yaş ve sağlık durumundan bağımsız olarak uygulamak.
- Kısa süreli ağırlık değişimini, formülün doğru ya da yanlış olduğunun tek kanıtı saymak.
- Kalori miktarını besin kalitesinden, yeterli proteinden, liften ve genel beslenme çeşitliliğinden ayrı değerlendirmek.
Bu hatalardan kaçınmak için hesaplamanın hangi girdilerle yapıldığını okuyun, sonucu yaklaşık kabul edin ve sorunuz sağlıkla ilgiliyse uzman görüşü alın. Beslenme hedefinizi belirlerken enerji dışında öğün düzeni, besin çeşitliliği, uyku ve günlük hareket gibi sürdürülebilir alışkanlıkları da ele alın. İlgili bir sonraki adım olarak makro dağılımı aracına bakabilirsiniz; onun sonucu da genel bir matematiksel tahmindir, kişiye özel beslenme planı değildir.
Hesaplayıcılar neden farklı sonuçlar verebilir?
İki farklı kalori hesaplayıcısına aynı yaş, boy ve ağırlığı girdiğiniz halde farklı sonuçlarla karşılaşabilirsiniz. Bunun nedeni araçların farklı denklem kullanması, aktivite sınıflarını farklı tanımlaması veya yuvarlama yapması olabilir. Bazı araçlar yalnızca dinlenme enerjisini, bazıları toplam günlük harcamayı ya da hedefe göre hesaplanan bir değeri öne çıkarır. Önce sonuçların aynı kavramı ve aynı birimi anlattığını kontrol edin. Biri BMH, diğeri TDEE gösteriyorsa sayıları doğrudan karşılaştırmak anlamlı değildir.
Sonuç farkı, bir aracın mutlaka bozuk olduğu anlamına gelmez. Denklem nüfus verilerinden tahmin üretir ve her birey için hata payı taşır. Bir ölçüm laboratuvarında dinlenme enerji harcamasının ölçülmesi bile günlük toplam harcamayı bütünüyle vermez; toplam değer için gün içi hareket ve aktivite de değerlendirilmelidir. Saat ve egzersiz cihazları da tahmini enerji değerleri sunabilir. Birden fazla aracın sonucunu ortalayıp kesin bir sayı elde ettiğinizi varsaymayın.
Hesaplayıcıları karşılaştırırken girdilerin aynı olduğundan emin olun. Boyu santimetre veya metre olarak farklı girmek, aktivite seviyesini değiştirmek ya da yaş alanındaki bir hatayı fark etmemek sonucu belirgin biçimde etkileyebilir. Aktivite seçeneğinin kısa açıklamasını okuyun; “orta aktif” ifadesi her sitede aynı gün sayısı veya hareket miktarı anlamına gelmeyebilir. Veriler eşleşiyor ama sonuçlar yine farklıysa, bu durum tahmin modellerinin farklı olduğunu gösterir. Sağlık hedefi belirlemek için en yüksek veya en düşük değeri seçmek yerine diyetisyenle konuşun.
İlerlemeyi değerlendirirken tek güne bakmayın
Günlük enerji dengesi ve vücut ağırlığı kısa sürede değişebilir. Tuzlu bir öğün, sıvı alımı, sindirim, adet döngüsü, egzersiz sonrası kaslarda tutulan su ve tartılma saati aynı kişinin ölçümünü etkileyebilir. Bu nedenle tek bir günün tartı sonucu, hesaplanan TDEE’nin doğruluğunu kanıtlamaz. Ağırlık takibi bazı kişiler için faydalı olabilir; bazı kişilerde ise kaygıyı ve bedenle ilgili olumsuz düşünceleri artırabilir. Takip biçimi kişiye uygun olmalıdır.
Bir sağlık profesyoneliyle çalışma kararı alırsanız, yalnızca hesaplayıcının sonucunu değil günlük rutininizi, iş ve uyku saatlerinizi, hareketinizi, sağlık öykünüzü ve varsa önceki diyet deneyimlerinizi konuşun. Bu ayrıntılar, yalnızca boy ve ağırlık bilgisinden daha geniş bir resim oluşturur. Uzman, gerekiyorsa farklı ölçüm ve klinik bilgileri değerlendirerek gerçekçi hedefler belirlemenize yardımcı olabilir. Hedef, matematiksel olarak kusursuz bir sayı bulmak değil, sağlığı ve yaşam kalitesini destekleyen uygulanabilir bir plan oluşturmaktır.
Kalori hesabı takip edilecekse, her lokmayı sürekli ölçmek tek seçenek değildir. Bazı kişiler öğün düzenini veya belirli alışkanlıkları not ederek daha rahat farkındalık kazanır. Kalori sayımı yeme düşüncelerini günün merkezine taşıyor, suçluluk hissettiriyor veya sosyal yaşamı kısıtlıyorsa yöntemi bırakın ve profesyonel destek alın. Özellikle yeme bozukluğu öyküsü olan kişiler için kalori takibinin uygun olup olmadığı uzmanla değerlendirilmelidir.
Hangi durumlarda genel hesaplama yeterli değildir?
Bu yazıda açıklanan yetişkin denklemleri çocuk ve ergenlerin büyüme gereksinimlerini kapsamaz. Gebelik ve emzirme dönemlerinde enerji ve besin ögesi ihtiyacı farklılaşır; genel erişkin formülü kişisel hedef belirlemek için kullanılmamalıdır. Ayrıca kronik hastalık, kanser tedavisi, ameliyat sonrası iyileşme, istemsiz kilo değişimi veya yeme davranışıyla ilgili yoğun kaygı varsa çevrimiçi hesaplayıcıyla kendi başınıza diyet planlamayın. Hekim veya diyetisyen, kişisel tıbbi bağlamı değerlendirebilir.
NutriPOL kalori aracının girdileri arasında yaş alanı bulunur. Aracın mevcut aralığı yetişkin formülünün bilimsel dayanağından daha geniş olduğundan, yetişkin olmayan kullanıcıların çıkan değeri hedef olarak almaması gerekir. Bu makale, denklem hakkında bilgi verir; çocuklar için kalori önerisi sunmaz. Aracı kullanırken kapsam notlarını ve uyarıları okuyun, özel durumunuz varsa sağlık uzmanına danışın.
Kalori miktarı beslenme kalitesini tek başına anlatmaz
Günlük enerji tahmini, tabağınızdaki besinlerin kalitesini veya öğünlerin size ne kadar doyurucu geldiğini ölçmez. Aynı kalori miktarı farklı besin bileşimlerinden gelebilir; lif, protein, yağ türleri ve mikro besin ögeleri değişebilir. Bu yüzden yalnızca kalori sayısını düşürmeye odaklanmak, yeterli beslenmeyi zorlaştırabilir. Dengeli bir yaklaşımda enerji yanında çeşitli besin grupları, sebze-meyve, uygun protein kaynakları ve kişinin kültürel yemekleri de dikkate alınır.
Bir hesaplayıcıdan aldığınız hedef, alışveriş listenizi ya da öğünlerinizi otomatik oluşturmaz. Kalori ihtiyacını bilmek bazı kişiler için farkındalık sağlayabilir; diğerleri için sayı takibi gereksiz veya rahatsız edici olabilir. Hedefiniz kilo yönetimiyse, hangi davranış değişikliğinin uygulanabilir olduğunu ve bunun sağlık durumunuza uyup uymadığını bir diyetisyenle konuşun. Böylece tek bir günlük sayıya değil, uzun vadede sürdürülebilen beslenme ve hareket alışkanlıklarına odaklanabilirsiniz.
Özet
Günlük kalori ihtiyacı hesaplayıcıları, dinlenme enerjisini ve aktiviteyi kullanarak tahmini bir TDEE değeri üretir. Mifflin–St Jeor gibi denklemler yararlı bir başlangıç noktası olabilir; ancak herkesin gerçek gereksinimini aynı doğrulukta ölçmez. BMH ile TDEE farkını anlamak, aktivite katsayısını temkinli seçmek ve sonucu kişisel reçete gibi görmemek en önemli adımlardır. Sağlık durumunuz, gebelik/emzirme, büyüme dönemi veya yeme davranışıyla ilgili kaygılarınız varsa kişisel yönlendirmeyi sağlık uzmanından alın.
Kaynaklar
Sık sorulan sorular
Günlük kalori ihtiyacı nasıl hesaplanır?
Önce dinlenme enerjisi bir denklemle tahmin edilir; ardından günlük hareket düzeyini yaklaşık yansıtan bir katsayıyla çarpılarak toplam günlük enerji harcaması (TDEE) elde edilir. Bu kişisel ölçüm değil, başlangıç tahminidir.
BMH ile TDEE arasındaki fark nedir?
BMH veya dinlenme enerjisi, temel vücut işlevleri için gereken enerjiyi ifade eder. TDEE buna günlük hareketi, egzersizi ve besinlerin sindiriminde harcanan enerjiyi de yaklaşık olarak ekler.
Kalori hesaplama sonucu kesin midir?
Hayır. Formüller nüfus verilerinden üretilen tahminlerdir; günlük hareket, vücut yapısı, sağlık durumu ve ölçüm hataları sonucu değiştirebilir.
Kalori açığı herkes için aynı mı olmalı?
Hayır. Tek bir kalori açığı veya hedef tüm kişiler için uygun değildir. Yaş, sağlık, ilaçlar, gebelik/emzirme durumu ve beslenme öyküsü dikkate alınmalıdır.
Mifflin–St Jeor formülü çocuklar ve ergenler için uygun mudur?
Bu formül sağlıklı yetişkin örnekleminden geliştirilmiştir; çocuklar ve ergenler için yetişkin formülünü kişisel hedef olarak kullanmak uygun değildir. Bir sağlık profesyonelinden destek alınmalıdır.


